Dogry dökünlemek üçin esasy elementleriň roluny, ekiniň ösüş tapgyrlaryna görä zerurlyklaryny we amaly maslahatlary şu ýerden öwreniň.
NPK — ösümlikleriň ösmegi we ösüşi üçin has köp mukdarda gerek bolýan üç esasy iýmit maddasynyň — Azot (N), Fosfor (P) we Kaliý (K) — atlarynyň baş harplaryndan emele gelen gysgaldylan adydyr. Bu üç element "makroelement" diýlip atlandyrylýar, sebäbi ösümlik olary beýleki (mikro) elementlere garanda has köp mukdarda sarp edýär.
Azot (N) — ösümligiň wegetatiw ösüşine (ýaprak we baldak) jogapkär iň möhüm element. Hlorofil öndürilişini goldaýar, ýapraklaryň ýaşyl reňkini üpjün edýär. Ýetmezçiliginde ýapraklar açyk ýaşyl ýa-da sary reňke öwrülýär, ösüş haýallaýar. Topraklda hereketli bolansoň, suwaryş bilen aňsat ýuwlup gidýär we yzygiderli goşulmagy talap edýär.
Fosfor (P) — kök ulgamynyň ösüşinde, gülleme we tohum emele gelişinde açar rol oýnaýar. Ösümligiň energiýa alyş-çalşygy (ATF öndürilişi) üçin zerur. Ýetmezçiliginde kök ulgamy gowşak galýar, gülleme gijikýär.
Kaliý (K) — suw alyş-çalşygyny, beloklaryň öndürilişini we umumy kesellere garşylygy dolandyrýar. Miweleme we hasyl hilini ýokarlandyrýar. Ýetmezçiliginde ýapraklaryň gyrasy guraýar, ösümlik keselliklere has ejiz bolýar.
Her NPK haltasynda defisli üç san görkezilýär (mysal: 15-15-15, 20-20-0, 8-20-30). Birinji san — Azodyň (N), ikinji san — Fosforyň (P₂O₅), üçünji san — Kaliýniň (K₂O) haltadaky agram göterimini (%) aňladýar. Mysal üçin, 50 kg-lyk "15-15-15" haltada 7,5 kg arassa Azot, 7,5 kg Fosfor we 7,5 kg Kaliý bar diýmekdir — galan bölegi kömekçi maddalar we dolduryjylardyr.
Ilki topragyň seljermesini (analiz) etdirmek maslahat berilýär — şeýdip haýsy elementiň ýetmezçiligi bardygyny takyk bilip bolýar. NPK dökünler adatça ekişden öň esasy (taban) dökün hökmünde topraga garylýar, ýa-da ösüş döwründe kök zolagyna sepilýär/suw bilen berilýär. Möçberi we wagty ekin görnüşine, topragyň hasyllylygyna görä üýtgeýär — takyk mukdar üçin agronomdan maslahat almak maslahat berilýär.
— Topragyň seljermesini etdirmän, "hemme zat üçin" bir formulany ulanmak.
— Bir wagtda aşa köp mukdarda goýbermek (bu köklere zeper ýetirip biler).
— Diňe esasy NPK-a üns berip, goşmaça elementleri (Kükürt, Bor, Rux ýaly) unutmak.
— Dökünlemeden soň ýeterlik suw tutmazlyk, netijede iýmit maddalarynyň kök zolagyna aralaşmazlygy.
Meýdanda iň köp duş gelýän soraglar we alamatlar barada anyk düşündirişler.
NPK 15:15:15 — Azot (N), Fosfor (P) we Kaliý (K) elementleriniň deň (15%) gatnaşykda garylan iň giň ýaýran granula dökündir. Bu deňagramlylyk ony bugdaý, pagta, gök-önüm, üzüm ýaly dürli ekin görnüşi üçin "ähliumumy" dökün edýär.
Adatça ekiş öňi ýa-da ösüşiň irki tapgyrynda toprak bilen garylyp ulanylýar. Azot ýaprak-baldak ösüşini, Fosfor kök ulgamyny, Kaliý bolsa ösümligiň umumy durnuklylygyny goldaýar. Topragyň hasyllylygy pes bolan ýerlerde esasy (taban) dökün hökmünde has täsirli.
Bahar aýlary ösümlikleriň gyş uçurymyndan oýanyp, işjeň ösüş döwrüne geçýän wagty. Topragyň gyzmagy bilen kök ulgamynyň ösüşi çaltlanýar we ösümlik iýmit maddalaryna has köp mätäç bolýar.
Bu döwürde deňagramly Azot-Fosfor-Kaliý garyndysy (mysal: NPK 15:15:15 ýa-da NPK(S) 20:20 (14)) ulanylsa, ösümlik güýçli ýaprak we kök ulgamyny emele getirýär. Dökünlemeden soň suw tutmak, iýmit maddalarynyň kök zolagyna aralaşmagyny aňsatlaşdyrýar.
Ýapraklaryň damarlarynyň arasy saralyp, damarlaryň özi ýaşyl galýan bolsa, bu köplenç demir ýetmezçiligi (kloroz) alamaty. Bu ýagdaý esasan aşgar (ýokary pH) topraklarda ýygy duş gelýär, sebäbi demir topraklda bar bolsa-da, ösümlik ony siňdirip bilmeýär.
Bu ýagdaýda ýapraklardan sepilýän (foliar) demir dökünleri iň çalt netije berýär, sebäbi göni ýaprak arkaly siňdirilýär. Uzak möhletli çözgüt üçin bolsa topragyň pH-yny kadalaşdyrmak maslahat berilýär.
Pomidor, gawun ýaly miweli ekinlerde miweniň aşaky bölegi garalyp çüýreýän bolsa, munuň sebäbi köplenç topsuzlukdaky Kalsiý ýetmezçiligi däl-de, Kalsiýniň miwä ýeterlik derejede ýetmezligi. Kalsiý ösümlikde suw bilen bilelikde hereket edýär, şonuň üçin suwaryşyň deňagramlylygy gaty möhüm.
Yzygiderli, deň mukdarda suwarmak we Kalsiý saklaýan goşmaça dökünleri (mysal: NPK(S) formulalary) ulanmak bu meseläni azaldýar.
SCU (Sulphur Coated Urea) — Azot dänejiginiň daşyna kükürt gatlagy çekilen tehnologiýa. Bu örtük Azodyň topraga haýal-ýuwaşdan "goýberilmegini" üpjün edýär, ýagny bir sepimde uzak wagtlap täsir edýär.
Adaty üre bilen deňeşdirilende, SCU ýitgini azaldýar (ýagny Azot çalt bugarmaýar ýa-da ýuwulmaýar) we goşmaça kükürt hem berýär — bu bolsa beloklaryň emele gelmegine kömek edýän goşmaça peýda.
Däneli ekinler (bugdaý, arpa): ekiş öňi ýokary Fosforly formulalar (mysal: NP 18:46), ösüş döwründe deňagramly NPK.
Miweli agaçlar (üzüm, sitrus): gülleme we miweleme tapgyrynda ýokary Kaliýly formulalar (mysal: NPK(S) 8:20:30).
Gök-önümler: ösüş tizligi ýokary bolansoň, deňagramly NPK 15:15:15 ýa-da mikroelementli goşmaça formulalar (Bor, Rux) has täsirli.
Pagta: kök ulgamyny berkitmek üçin Fosfor agdyklyk edýän formulalar ekişde, soňra deňagramly formulalar ösüş döwründe ulanylýar.
Fosfor kök ulgamynyň berk emele gelmegi üçin möhüm.
Azot ýaprak we baldak ösüşini çaltlandyrýar.
Fosfor we Kaliý gülleme, miweleme we hasyl hilini goldaýar.
Esasy NPK elementlerinden başga-da, ösümlik saglygy üçin kiçi mukdarda gerek bolýan goşmaça mineral elementler bar.